หน่วยบริหารจัดการทุนด้านการพัฒนาพื้นที่ บพท. ร่วมกับมหาวิทยาลัยพะเยา ขับเคลื่อนกลไก "UP SIE" ยกระดับห่วงโซ่คุณค่ากระบือคุณภาพมาตรฐานเนื้อปลอดภัย เพื่อสร้างรายได้ให้เกษตรกรและส่งออกสู่ตลาดต่างประเทศ

มหาวิทยาลัยพะเยาได้สร้างกลไกสำคัญที่เรียกว่า "UP SIE" เพื่อจัดการห่วงโซ่คุณค่าของกระบือคุณภาพอย่างเป็นระบบและครบวงจร โดยมีเป้าหมายหลักในการพัฒนาคุณภาพของกระบือให้ได้มาตรฐานสากล การดำเนินงานดังกล่าวมีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างรายได้ที่มั่นคงให้แก่เกษตรกรในพื้นที่ และเป็นการยกระดับเศรษฐกิจฐานรากให้มีความเข้มแข็งมากยิ่งขึ้นผ่านกระบวนการที่สำคัญหลายด้าน ตั้งแต่การปรับปรุงพันธุ์กระบือ การดูแลสุขภาพสัตว์อย่างใกล้ชิด การจัดการฟาร์มที่มีประสิทธิภาพ ไปจนถึงการจัดตั้งคอกกลางมาตรฐาน และการแปรรูปเพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มให้แก่ผลิตภัณฑ์ในขั้นตอนสุดท้าย

กระบวนการพัฒนาทั้งหมดนี้ถูกออกแบบมาเพื่อตอบสนองต่อความต้องการที่แท้จริงของผู้บริโภคในปัจจุบัน ที่ต้องการบริโภคเนื้อกระบือที่มีความปลอดภัยและมีคุณภาพสูงในพื้นที่ของตนเอง นอกจากนี้ยังมุ่งเน้นการขยายฐานการผลิตและช่องทางการจำหน่ายออกไปสู่ตลาดต่างประเทศด้วย การสร้างห่วงโซ่คุณค่าใหม่นี้จะช่วยให้กระบือไทยสามารถก้าวข้ามข้อจำกัดเดิมๆ และกลายเป็นสินค้าที่มีศักยภาพในการแข่งขันสูงในระดับสากล โดยเน้นความปลอดภัยของเนื้อสัตว์เป็นหัวใจสำคัญเพื่อให้ผู้บริโภคเกิดความมั่นใจในทุกขั้นตอนของการผลิตและการบริโภค

กระบือถือเป็นสัตว์เศรษฐกิจที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อระบบเศรษฐกิจของประเทศไทย โดยเฉพาะในพื้นที่ภาคเหนือ ซึ่งสะท้อนให้เห็นได้ชัดเจนจากตัวเลขทางเศรษฐกิจในจังหวัดพะเยาที่พบว่ามีความต้องการบริโภคเนื้อกระบือสูงถึงวันละ 100 ตัว ซึ่งการบริโภคในปริมาณดังกล่าวสามารถสร้างมูลค่าหมุนเวียนทางเศรษฐกิจได้สูงถึง 20 ล้านบาทต่อปี การเติบโตของความต้องการบริโภคเนื้อกระบือในพื้นที่นี้แสดงให้เห็นถึงศักยภาพของกระบือในฐานะสินค้าหลักที่ขับเคลื่อนเศรษฐกิจท้องถิ่นและสร้างรายได้หมุนเวียนให้กับคนในชุมชนอย่างต่อเนื่อง

เมื่อพิจารณาภาพรวมของเครือข่ายในพื้นที่ภาคเหนือตอนบน ซึ่งครอบคลุมทั้งจังหวัดพะเยา เชียงราย และแพร่ พบว่าตลาดกระบือมีมูลค่าทางเศรษฐกิจรวมสูงกว่า 300 ล้านบาทต่อปี อย่างไรก็ตาม เบื้องหลังตัวเลขความสำเร็จเหล่านี้ เกษตรกรผู้เลี้ยงกระบือกลับต้องเผชิญกับอุปสรรคสำคัญหลายประการที่ขัดขวางการเติบโตอย่างเต็มที่ ไม่ว่าจะเป็นข้อจำกัดในการจัดการฟาร์มที่มีประสิทธิภาพ การดูแลสุขภาพของสัตว์ที่ยังไม่เป็นระบบ รวมถึงความยากลำบากในการเลือกสายพันธุ์ที่เหมาะสม ส่งผลให้ผลผลิตที่ได้ไม่เป็นไปตามมาตรฐานที่กำหนดไว้

นอกจากปัญหาด้านการผลิตแล้ว เกษตรกรยังประสบปัญหาการถูกกดราคาจากพ่อค้าคนกลาง ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อรายได้ของเกษตรกรที่ต้องแบกรับภาระต้นทุนในการเลี้ยงดู แต่กลับไม่สามารถกำหนดราคาที่เหมาะสมกับคุณภาพของผลผลิตได้ ทำให้การแข่งขันในตลาดเป็นไปได้ยาก อีกทั้งยังมีความกังวลในด้านความปลอดภัยของผู้บริโภคที่ยังไม่ได้รับความเชื่อมั่นเพียงพอเนื่องจากขาดการรับรองมาตรฐานที่ชัดเจน ปัญหาเหล่านี้กลายเป็นโจทย์สำคัญที่ต้องได้รับการแก้ไขผ่านกระบวนการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อสร้างความยั่งยืนให้กับอาชีพการเลี้ยงกระบือในพื้นที่

ในปี 2567 โครงการ "การพัฒนาศักยภาพเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนเพื่อสร้างกลไกการจัดการห่วงโซ่คุณค่าใหม่สำหรับกระบือคุณภาพร่วมกับเกษตรกรในจังหวัดพะเยา เชียงราย แพร่" โดยมหาวิทยาลัยพะเยา ภายใต้การสนับสนุนของหน่วยบริหารจัดการทุนด้านการพัฒนาพื้นที่ หน่วยงานสังกัด สำนักงานเร่งรัดการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อเพิ่มความสามารถการแข่งขันและการพัฒนาพื้นที่ (องค์การมหาชน) ได้เข้ามาแก้ปัญหาเหล่านี้อย่างเป็นระบบ ด้วยการนำกลไก "UP SIE" เข้ามาใช้เพื่อยกระดับการผลิตกระบือคุณภาพตลอดห่วงโซ่คุณค่าใหม่ (New Value Chain) ตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปลายน้ำ

กลไก "UP SIE" ทำหน้าที่บูรณาการเทคโนโลยีและนวัตกรรมสมัยใหม่เข้ากับความร่วมมือของภาคีเครือข่ายในพื้นที่ เพื่อมุ่งเน้นการพัฒนาคุณภาพของกระบือให้สูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง การทำงานร่วมกันของภาคีเครือข่ายช่วยให้เกิดการเชื่อมโยงข้อมูลและการจัดการที่สอดคล้องกัน ตั้งแต่กระบวนการเลี้ยงในฟาร์มไปจนถึงการส่งมอบถึงมือผู้บริโภค การนำนวัตกรรมเข้ามาปรับใช้ในทุกขั้นตอนช่วยลดช่องว่างของปัญหาเดิมๆ และสร้างความมั่นใจว่ากระบือที่ผลิตออกมาจะมีคุณภาพสม่ำเสมอ สามารถสร้างรายได้ที่มั่นคงให้แก่เกษตรกร และยกระดับเศรษฐกิจฐานรากให้เติบโตได้อย่างยั่งยืนในระยะยาว

รองศาสตราจารย์ ดร.พยุงศักดิ์ อินต๊ะวิชา คณะเกษตรศาสตร์และทรัพยากรธรรมชาติ มหาวิทยาลัยพะเยา ในฐานะหัวหน้าโครงการวิจัยฯ ได้สะท้อนถึงสถานการณ์การเลี้ยงกระบือในอดีตว่า เกษตรกรต้องเผชิญกับอุปสรรคสำคัญตั้งแต่กระบวนการผลิตเริ่มต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเข้าถึงน้ำเชื้อพันธุ์ดีที่มีราคาสูงและมักจะหาได้ยากจากนอกพื้นที่ ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อพันธุกรรมของกระบือพื้นเมืองที่มักจะมีลักษณะเติบโตช้าและมีขนาดตัวเล็ก ทำให้ไม่สามารถตอบสนองต่อความต้องการของตลาดที่ต้องการกระบือขนาดใหญ่และมีคุณภาพเนื้อที่ดีได้เท่าที่ควร

เพื่อแก้ไขปัญหาดังกล่าว มหาวิทยาลัยพะเยาจึงได้เข้ามาสนับสนุนด้วยการจัดตั้ง "ศูนย์ผลิตและกระจายน้ำเชื้อ" ในพื้นที่จังหวัดพะเยา เชียงราย และแพร่ โดยมีการนำเข้าน้ำเชื้อจากพ่อพันธุ์ดีในเครือข่ายนอกพื้นที่มาทำการสต็อกไว้ในพื้นที่อย่างเป็นระบบ พร้อมทั้งมีการให้บริการผสมเทียมที่เกษตรกรสามารถเข้าถึงได้สะดวกยิ่งขึ้นและมีราคาที่ย่อมเยาลง การเข้าถึงน้ำเชื้อคุณภาพดีได้ง่ายขึ้นช่วยให้เกษตรกรสามารถปรับปรุงพันธุ์กระบือของตนเองให้มีคุณภาพดีขึ้นได้โดยไม่ต้องเดินทางไปหาจากที่ไกลๆ ซึ่งเป็นการแก้ปัญหาที่ต้นน้ำได้อย่างมีประสิทธิภาพ

นายมี วงศ์สะอาด เจ้าของเพชรเชียงคำฟาร์ม 2 ซึ่งเป็นเกษตรกรผู้เลี้ยงกระบือรายย่อยในอำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา ที่มีประสบการณ์ในการเลี้ยงกระบือมานานกว่า 6-7 ปี ได้เล่าถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากการนำเทคโนโลยีผสมเทียมและน้ำเชื้อคุณภาพดีเข้ามาใช้ในกระบวนการผลิต โดยระบุว่าทำให้ได้ลูกกระบือที่มีโครงสร้างใหญ่ แข็งแรง และมีเนื้อที่แน่นขึ้นอย่างเห็นได้ชัดเมื่อเปรียบเทียบกับในอดีต การปรับปรุงพันธุ์ทำให้กระบือมีคุณภาพดีขึ้นและสามารถเติบโตได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้นกว่าเดิมอย่างเห็นได้ชัด

เมื่อเปรียบเทียบกับในอดีตที่ต้องใช้การเลี้ยงด้วยพ่อพันธุ์พื้นบ้านซึ่งต้องใช้เวลาในการขุนนานถึง 3 ปี แต่กลับได้รับราคาเพียงประมาณ 15,000 บาทต่อตัว แต่ในปัจจุบันด้วยการใช้เทคโนโลยีและน้ำเชื้อคุณภาพดี เกษตรกรสามารถจำหน่ายกระบือได้ในราคาสูงขึ้นตามน้ำหนักและคุณภาพของเนื้อที่เพิ่มขึ้น โดยนายมีเล่าว่าเคยขายกระบือหนึ่งตัวได้ราคาสูงถึง 30,000 บาท ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงความแตกต่างของมูลค่าที่เพิ่มขึ้นอย่างชัดเจนจากการปรับปรุงพันธุ์และการใช้เทคโนโลยีที่ถูกต้อง ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อรายได้และคุณภาพชีวิตของเกษตรกรในพื้นที่ที่สามารถสร้างรายได้ที่สูงขึ้นจากผลผลิตที่มีคุณภาพดีกว่าเดิม

บพท มหาวิทยาลัยพะเยา กระบือคุณภาพ UP_SIE วิสาหกิจชุมชน