นพ.ภีมณพัชญ์ ธนชาญวิศิษฐ์ แพทย์เฉพาะทางอายุรศาสตร์ระบบประสาทและสมอง รพ.วิมุต พหลโยธิน เตือนว่าผู้ใหญ่ 1 ใน 4 คนมีโอกาสเผชิญโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) อย่างน้อยหนึ่งครั้งในชีวิต พร้อมชี้ว่าภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่มักถูกมองข้าม และย้ำให้ประชาชนจดจำหลักสังเกตอาการ BEFAST เพื่อเข้ารับการรักษาอย่างทันท่วงทีวลดความเสี่ยงพิการ
องค์การโรคหลอดเลือดสมองโลกระบุว่า ทั่วโลกมีผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) รายใหม่ 30 คนทุกนาที และผู้ใหญ่ 1 ใน 4 คนจะเผชิญโรคนี้อย่างน้อยหนึ่งครั้งในชีวิต ส่วนประเทศไทย ข้อมูลจากกระทรวงสาธารณสุขพบผู้ป่วยสะสม 363,688 คนในปี 2567 และมีผู้เสียชีวิตจากโรคนี้ 37,947 คนในปี 2566 ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนว่าโรคหลอดเลือดสมองยังเป็นภัยสุขภาพสำคัญ ทั้งความเสี่ยงต่อการเสียชีวิตและผลกระทบต่อการใช้ชีวิตในระยะยาว ไม่ว่าจะเป็นการเดิน การพูด หรือการช่วยเหลือตัวเอง

โดยหนึ่งในสาเหตุของภาวะสมองขาดเลือดที่หลายคนอาจนึกไม่ถึงคือภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ ซึ่งอาจทำให้เกิดลิ่มเลือดหลุดไปอุดตันหลอดเลือดสมองได้ วันนี้ นพ.ภีมณพัชญ์ ธนชาญวิศิษฐ์ แพทย์เฉพาะทางอายุรศาสตร์ระบบประสาทและสมอง รพ.วิมุต พหลโยธิน ชวนทำความเข้าใจความเชื่อมโยงระหว่างหัวใจกับสมอง พร้อมแนะนำหลักสังเกตอาการ BEFAST เพื่อให้ผู้ป่วยได้รับการรักษาอย่างรวดเร็ว ลดโอกาสเกิดความพิการและการสูญเสีย
นพ.ภีมณพัชญ์ ธนชาญวิศิษฐ์ อธิบายว่า โรคหลอดเลือดสมองเกิดจากหลอดเลือดที่เลี้ยงสมองตีบ อุดตัน หรือแตก ทำให้เซลล์สมองเสียหาย ผู้ป่วยจึงอาจเกิดอัมพฤกษ์ คือแขนขาอ่อนแรงแต่ยังขยับได้บางส่วน หรืออัมพาต คือไม่สามารถขยับอวัยวะส่วนนั้นได้ ตลอดจนอาจมีปัญหาการพูด การมองเห็น หรือการทรงตัว ขึ้นอยู่กับตำแหน่งและความรุนแรงของความเสียหายในสมอง

หนึ่งในสาเหตุของโรคหลอดเลือดสมองอุดตัน คือภาวะหัวใจห้องบนสั่นพลิ้ว (Atrial Fibrillation: AF) ซึ่งเป็นหัวใจเต้นผิดจังหวะชนิดหนึ่งที่ทำให้หัวใจห้องบนบีบตัวได้ไม่เต็มที่ เลือดบางส่วนจึงคั่งและอาจจับตัวเป็นลิ่มเลือด หากลิ่มเลือดหลุดไปอุดตันหลอดเลือดที่เลี้ยงสมอง จะทำให้สมองบริเวณนั้นขาดเลือด ส่งผลให้เซลล์สมองขาดออกซิเจนและสารอาหาร อย่างไรก็ตาม ผู้ที่มีภาวะหัวใจห้องบนสั่นพลิ้วบางราย อาจไม่มีอาการใจสั่นหรือความผิดปกติที่สังเกตได้ชัดเจน แต่ยังคงมีความเสี่ยงต่อการเกิดลิ่มเลือดอุดตันหลอดเลือดสมอง
โรคหลอดเลือดสมองอาจแสดงอาการต่างกันตามส่วนของสมองที่ได้รับผลกระทบ จึงควรสังเกตทั้งการทรงตัว การมองเห็น การเคลื่อนไหว และการพูด โดยใช้หลัก BEFAST ช่วยจดจำสัญญาณเตือน ได้แก่ B — Balance เสียการทรงตัวหรือเดินเซฉับพลัน E — Eyes ตามัว เห็นภาพซ้อน หรือมองไม่เห็นฉับพลัน F — Face หน้าเบี้ยว มุมปากตก A — Arm แขนหรือขาอ่อนแรง โดยเฉพาะข้างใดข้างหนึ่ง S — Speech พูดไม่ชัด พูดไม่ออก หรือฟังคำพูดแล้วไม่เข้าใจ และ T — Time โทร 1669 รีบนำส่งโรงพยาบาลทันที

นพ.ภีมณพัชญ์ ธนชาญวิศิษฐ์ ย้ำว่า “แม้จะพบอาการเพียงอย่างเดียว ไม่ว่าจะเป็นเกิดกับตนเองหรือคนรอบข้าง หรือรู้สึกว่าอาการดีขึ้น ก็ควรไปโรงพยาบาลโดยเร็ว เพราะอาจเป็นภาวะสมองขาดเลือดชั่วคราว ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนของโรคหลอดเลือดสมอง พร้อมแจ้งเวลาที่เริ่มมีอาการ หรือเวลาล่าสุดที่ทราบว่าผู้ป่วยยังไม่มีอาการผิดปกติ (Last Known Well) เพื่อช่วยให้แพทย์ประเมินแนวทางการรักษาได้อย่างเหมาะสม”
นอกจากเวลาที่เริ่มมีอาการแล้ว แพทย์ยังต้องตรวจร่างกายและตรวจภาพสมองเพื่อหาสาเหตุ เพราะอาการที่ดูคล้ายกันอาจเกิดได้ทั้งจากหลอดเลือดสมองตีบหรืออุดตัน และหลอดเลือดสมองแตก ซึ่งมีวิธีรักษาต่างกัน หากเป็นโรคหลอดเลือดสมองตีบหรืออุดตัน แพทย์อาจพิจารณาให้ยาละลายลิ่มเลือดทางหลอดเลือดดำในผู้ป่วยที่มีข้อบ่งชี้และไม่มีข้อห้าม โดยทั่วไปควรเริ่มรักษาภายใน 4.5 ชั่วโมงนับจากเวลาที่เริ่มมีอาการ หรือเวลาล่าสุดที่ทราบว่ายังปกติ

ทั้งนี้ ผู้ป่วยบางรายอาจยังมีโอกาสได้รับการรักษาหลังพ้นช่วงเวลาดังกล่าว ขึ้นอยู่กับผลการตรวจภาพสมองและการประเมินของแพทย์ จึงไม่ควรรอดูอาการเพราะคิดว่ายังมีเวลา หรือไม่ไปโรงพยาบาลเพราะเข้าใจว่าสายเกินไปแล้ว ยิ่งเข้าถึงการรักษาเร็ว ก็ยิ่งเพิ่มโอกาสลดความเสียหายต่อสมอง ส่วนผู้ป่วยบางรายที่มีหลอดเลือดสมองขนาดใหญ่อุดตัน อาจรักษาด้วยการสอดสายสวนเข้าไปนำลิ่มเลือดออก
นอกจากการรักษาให้ทันเมื่อเกิดอาการแล้ว การดูแลหัวใจตั้งแต่เนิ่น ๆ ยังเป็นส่วนสำคัญในการลดความเสี่ยงสมองขาดเลือด ผู้ที่มีอาการใจสั่นหรือหัวใจเต้นไม่สม่ำเสมอเป็น ๆ หาย ๆ ควรพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ ส่วนผู้ที่เป็นภาวะหัวใจห้องบนสั่นพลิ้วควรรับการประเมินความเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมองจากประวัติสุขภาพและปัจจัยเสี่ยงร่วม โดยแพทย์อาจตรวจเพิ่มเติม เช่น ตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ (ECG หรือ EKG) เพื่อดูจังหวะการเต้นของหัวใจ
การตระหนักรู้ถึงความเชื่อมโยงระหว่างสุขภาพหัวใจและสมองถือเป็นกุญแจสำคัญในการป้องกันโรคหลอดเลือดสมอง การสังเกตอาการตั้งแต่ระยะเริ่มต้นและรีบเข้ารับการรักษาตามหลัก BEFAST จะช่วยเพิ่มโอกาสในการรอดชีวิตและลดความพิการอย่างมีนัยสำคัญ แพทย์จึงเน้นย้ำให้ประชาชนไม่ประมาทอาการผิดปกติแม้เพียงเล็กน้อย และควรปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเพื่อประเมินความเสี่ยงและวางแผนการรักษาที่เหมาะสม
โรงพยาบาลวิมุต พหลโยธิน ให้ความสำคัญกับการให้ความรู้แก่ประชาชนเกี่ยวกับโรคหลอดเลือดสมองและภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ เพื่อส่งเสริมการป้องกันและรักษาอย่างทันท่วงทีวลดผลกระทบระยะยาว การเผยแพร่บทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างความตระหนักรู้ในสังคม และกระตุ้นให้ประชาชนดูแลสุขภาพหัวใจและสมองอย่างถูกต้องตามคำแนะนำของแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ
การเข้าใจกลไกการเกิดโรคหลอดเลือดสมองจากภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะช่วยให้ผู้ป่วยและครอบครัวสามารถเฝ้าระวังอาการผิดปกติได้ดียิ่งขึ้น โดยเฉพาะผู้ที่มีความเสี่ยงสูงจากโรคประจำตัวหรือประวัติครอบครัว การเข้าถึงบริการตรวจวินิจฉัยและรักษาอย่างรวดเร็วตามมาตรฐานทางการแพทย์จะช่วยให้ผู้ป่วยมีโอกาสฟื้นตัวและกลับคืนสู่ชีวิตประจำวันได้อย่างมีประสิทธิภาพ ลดภาระค่าใช้จ่ายและผลกระทบต่อระบบสุขภาพโดยรวม
รพวิมุต สโตรก BEFAST หัวใจเต้นผิดจังหวะ นพภีมณพัชญ์